OPEN LETTER TO PU LALDUHOMA, CHIEF MINISTER, MIZORAM. – Pu M. Lalmanzuala
#ZONEWS #MIMAL_NGAIHDAN July 28, 2025:
OPEN LETTER TO PU LALDUHOMA, CHIEF MINISTER, MIZORAM.
Dear Pu Lalduhoma,
Chibai.
Mizoramin awmze neia hma a sawn ve theih nana rawtna ka rawn siam te hi min lo ngaihtuahsak turin ka han ngên che a ni.
- Ram tan leh mimal tan pawha pawimawh ber chu Ei leh Bar leh a tel lova kan awm theih loh thil dangte-a Intodelh a ni a. Mahni-a kan inrelbawl ve hun kum sawmnga zet hnu pawha chawmhlawm titiha kan ram hruaituten min la awmpui reng mai hi mak ka tiin hriatthiam har ka ti tak meuh a ni.
Kan khamkhawp thar theihna leilet leh terrace zau tawk kan nei tih kan hria a. Heng ramte hi ‘develop’-a a enkawl ṭha thei ngeitu kuta daha, chhiah aṭanga senso a peklet hnu-a neitu nihna pek ni se, harsatna a awm a rinawm loh a ni.
Hetiang tih nan hian Central Sawrkar khu an thilphal hle tih ka hria a. Chief Secretary ka nih lai khan Cabinet Meeting-ah leilet siam nan chauha hman atana ruahmanna siam ka rawt a. Officer fel leh hnathiam ka ni hranpa lo. Mahse, dawtsawi ngai lo, tih tur ṭul chu ti ngei ṭhin ka ni tih hi Planning Commission, Home Ministry, Finance Ministry mite khuan an hre tawh a. An remtih dawn chuan pawisa tam tham tak ka sawi chhuah theih tur thu ka sawi a. An remtih thu an sawi hnu-ah Planning Commission aṭangin Cheng Nuai Sawmpahnih ka rawn hawn a. Leilet hmun ṭha, Chamdur, Palak, Kau Tlabung, Vaphai te-a hmalak dan tur ruahmanna ka siam a. Chief Minister-in remtihna a pek hnu-ah MLA rualin an hmu a. Ka ruahman anga kan kal chuan leilet siamna tur hmun nei ve lote chuan cheng khat mah an dawn dâwn loh avanga an bial mipuite hmel an hmuh ngam loh tur thu an sawi a. Chuvang chuan ka ruahmanna chu cancel a ni a. Bial tinah chhungkhat tan Cheng sanghnih diat diatin an sem ral a. Buh fang khat thar nan pawh kan hmang ta lo a ni.
Hetih hun lai hian Planning Commission Adviser, Pi Barthakur-i zinah ka sawm a. Leilet siam nana kan hman tur ramte chu helicopter-in ka thlirpui a. Darkhuang leileta buh hring dup mai a hmuh chuan lawmin a ṭê chûl mai a. Khang pawisa min pekte kha Darkhuang leilet anga a hmanna tur taka kan hman chuan a kum lehah a lêt thum vel pawisa min pek tur thu a sawi nghal a ni.
Kha program kha a nih dan tur takin lo kalpui ila chuan, kum thum chhunga kan khamkhawp buh kan thar ngei ka ring a ni. Ram leh hnam thil pawimawh aia mahni hmasial politics in ngai pawimawh zawk tlat ṭhin hi kan ṭhanmawhbâwk tak chu a ni a.
Ngaihtuahna dang han hmang ta ila. Loneitu hnenah, a buh thar kg. khat Cheng Sawmnga-a lei tiam ta ila, ram nei apiangte chuan buh chin nan an hman ngei a rinawm a ni. Engvanga sawhthing te, hmunphiah te ngai pawimawh zawk tlat ṭhin nge kan nih, tih hi hriatthiam a har ṭhin a ni.
Kan kohhranten Thatchhiat Theology innghah nana an hman aṭang khan thatchhiat nunphung hi kan thisenah a bet ta a. Taima taka hna thawha thil ṭha leh ṭangkai neih ai chuan thawk mang lova pawisa dawna ral thuai thei thil neih kan duh ta zawk a. A tawizawngin sawi ila, A Thlâwna Thilsem hi tihphung nghetah kan neih ta a. Chu chu mipuite leh hruaitute duhzawng leh lawmzawng a lo ni ta a ni.
Thilsem dawngtute chuan eizawnna nghet neih nana hmang lovin in repair nan te, lirthei lei nan te, tv leh mobile lei nan te an hmang a. A tel lova an awm theih loh, “Châw” an mamawh hunah pawisa pe theitute hnenah an kal a. Annin an Vote Zawnna Game thangah an awhtîr a. Chu chu kan political system bawlhhlawh tak kalphung bulṭhutna chu a ni ta a ni. Leilet siama enkawl chu kum tluan hna a ni a. Chu ai chuan thla hnih thla thum chhung thawha neih theih thilte chu an thlang ta zawk ṭhin a. Hruaitute rilrem zawng tak a lo ni ta bawk ṭhin a ni.
Kan kham khawp buh thar hi kan tih tur pawimawh ber a nih laiin miṭhenkhat chuan a leina tur pawisa kan neih phawt chuan mahni-ina thar kher a ngai lo an ti ṭhin. Silchar kawng a pin a, chawlhkar khat chhunga rilṭâma thi thei, Delhi Drip Khâi intite tân erawh chuan, pawisa chu ei theih a nih si loh avangin hetiang ngaihdan hi awmze nei lo a ni. Tunlaia kawng chhiat vanga harsatna kan tawh nasatzia hian a tel lova kan awm theih loh thilte chu keimahniin kan ram chhung ngeia kan neih hram ṭulzia hai rual lohvin a rawn lantir a ni.
I hma-a miten he ram leh hnam thil pawimawh tak mai an ngaihthat tlat ṭhin pawizia chu kan hria. Nang pawhina hetiang tih nana hun hlu tak kum hnih chhung i neih chu, i hmang ṭangkai ta bîk lo va, mak ka ti viau a ni. Kum tharah chuan beihpui thlâk turin kan ram leh hnam hmingin ka han ngên che a ni. sb
Kan kham khawp buh thar thuai hi kan tih tur pawimawh leh hmanhmawh tak a nih laia, chutiang atana engmah ti lova, FCI-in kan ramah office rawn hawng se, tih thu kan Supply Minister kâ aṭanga a lo chhuak mauh mai te hian puitlin kan tum lohzia a lantir a; a zahthlakin a beidawnthlak a ni.
- Restricted tender hi a nih dan tur tak, danina a ruahman anga tih chuan tihdan ṭha tak a ni a. Hna pawimawh leh hmanhmawh, contractor lianten ṭha tak leh rang taka an thawh theih nan te leh thiamna bîk neite chauhvina an thawhna tura ruahmanna a ni a. Sawrkar hmasa-ah khan a letlingin hotu lû ber leh a sangawizawnpui khan an thawk ṭhin a. Sawiselna nasa tak a awm ṭhin chungin an tihdan pangngai kha an hlâwkpui êm avangin an kalpui char char ṭhin kha a ni a. A sawisel nasa ber pawlah i ṭang ṭhin a. Assembly House-ah ngei pawh i tih ve ngai loh tur thu i sawi ṭhin a nih kha.
Amaherawh chu i sawrkar aṭanga rei lo tê-ah dan kalh bawkin restricted tender kha i kalpui ve ta mai kha a ni a. Rorelna dik duhtu mi pahnihin i thiltih diklo kha sût tura an ngen chung che pawhin ‘ka ti laklawh tawh’ tiin i sût duh lo va. Khami chungchang video sawihona neia, youtube-a tih chhuah an tum thu an hrilh che chauhvin dan kalha restricted tender i thawhtir chu i cancel-tir ta kha a ni a. I cancel-tir hnu pawh khan dan anga Open Tender-a thawhtir tura i insawi laiin contractor pawh ni lo, dan kalha contract i pek, i canceltir tâka thawktu contractor lem tho khan Departmental Work lemin a thawk leh ta a. A hna lah chu a chhiatzia, a hmuna entuten social media-a an rawn pholan te hmuh tur a awm ta ṭhin a.
Lok Ayukta-a FIR theh luh ngai hial khawpin Home Department hnuaia Police Headquaters chuan Open Tender lem an páwngsual a. Departmental Works lem nèn, Supervisor lem nèn, Contractor ni lo contract hna thawh nèn, contractor aikal lâk nèn dàn pawisakna rêng rêng ZPM Sorkár-ah hian hmuh tùr a awm ta lo niin kan hria a. In tih ve hauh loh tùra in sawi, Restricted Tender lem lah chu Chêng Vaibelchhe Zaruk chuang zet thawh nan blanket approval in pè a ni a. Sawrkár hmasâ zawk aia uar hlei hleiin in han páwngsual rawn ta chiam mai a ni a. ZPM Kamrula pawh a lâr ta hlê a nih hi.
A thawk chhetu chu tu pawh ni se, a neitu, a tuartute chuan ngawihbopui ngawt theih a ni lo. Thingphêk chhuat ṭha tak, kum 50 vel daiha siam turin dâp hlui rah tliah nghal mai theih phah ta se, in neitupa chuan hlawh a pe lo ngam tur a ni ang. PWD specification-a kawng siam chu kum 15 daih tur a nih laia, fur khat pawh daih lova siamtu contractor chu tu pawh ni se, a neitu, thuneitu ni bawk chuan a ngawihbopui tur a ni lo. Engmah a tih loh chuan hnathawh ṭhatlohna leh diklohna-ah chuan a telve tihna a ni ang.
- PRISM-in RTI zawhna Revenue Department-in an chhanna-ah chuan Mizorama land pass area belhkhawm chu Asia khawmualpui let sawmah pawh a leng lo tih a ni a.
Mi pakhatin kohhran upa, Revenue Department-a officer ni bawk inhmun a lei chu, pass paruk inthuahna a ni a. Chinfel mai theih a nih loh avangin a pawisa chu a chân rih tawp ta mai a ni.
Social activist lâr tak pakhat chuan tih tur ṭul ti tura Revenue Office-a a kal kualna lamah dawhkan tina pawisa pêk a ngaih thu, social media-ah a post a ni.
Pass inthuah tam lutuk te hi chinfel a awm kan hre zen zen lo va. A chingfeltu turte hi pass lem siamtute ni-a ngaih theih an nih vang te pawh a ni mahna.
Pass inthuah leh pass lem buaipui ngaite hi awm lo se, in surveyor-te hi lak belh ngai lo, bân ṭhen theih an ni zâwk mai lo’ng maw?
Heng bakah hian sawi tur tam tak a la awm. Tunah kan sawi sêng rih lo vang. PWD hi corruption khurpui, Education Department hi department ṭawp ber ti-a hriat an ni ṭhin a. He department-a corruption a nasatzia leh an ṭawphnawkzia rechiangtute chuan hetiang nihna hi Revenue Department hian a fâwmkêm ta ni-a an hriat thu an sawi ṭhin a ni. - Education Department hi Lal Isua lokal leh hma chuan chinfel theih loh, Motor pakhat, foreman-ina a endika, a battery lo chu thlâk ngai vek ang, a tih te hi a buaipuiawmzaia a hrechiangtuten an sawi dan a ni a.
Kan Politician-ten in ngaih pawimawh ber chu TLIN a ni a. Chuta tan chuan party mite, chhungkhat laina hnai leh ṭhian ṭhate an pawimawha in innghahnate an ni. In tlina in sawrkar khan Ram leh Hnam tana thawk ni lovin Mahni leh Mahni Party tana thawk in ni a. In sawrkarna tiderthâwng thei thil chu engmah tih ngam in nei lo. “Survival Game” in khelh nghal ṭhin avangin. Term chanve hnu-ah phei chuan Tlin Lehna Game in khel ṭan leh ta ṭhin a ni.
Chuvang chuan in tlâk theihna tur thil emaw, inthlan leha in tlin loh theihna tur thilah te emaw chuan, heng in inghahna mite chungah hian engmah in tingam lo va. In hma-a miten Aikal lak an tihtawp theih miah lohna chhan pawh chu chu a ni. In hma-a mite kutchhuakte chu in ‘survial game’ atana venthâwn ngai an nih loh avangin in tihtâwpsak mai a. In tihtawpsak theih lohte hi chu in ‘survival game’ atana pawimawhna nei an ni ngei ang.
In thiltih ṭhat zinga in sawi lâr tak chu, Aikal Lâk tihtawp a ni a. Aikal lak hi a tâwp lo va, kan sawi tâk ang khian hmuh tur tam tak an la awm a ni.
Primary School zirtirtu Zâ-a Sawmli Panga(45%) zet an awmna tura awm lova, an awm lohna tura awmte hi engtin nge kum khat leh a chanve chhûng zet in ngawihpui theih? In ‘survival game’ tibuai thei tur an nih vang em ni?
Tin, tun hma atanga ngaihmawh awm êm êm mai chu- Zirtirtu thâwk lai leh Zirtirtu tura lak ni si, Directorate, DEO, SDEO leh Samagra Office-te-a attach-a dah an han ni thin hi, ngaihtuah chian chuan Education department tichhangchhetu leh inrelbawlna leh inkaihhruaina tithuanawptu, hmasawnna kawng dâltu dik tak a ni. Tute emaw office hna, training-na pawh nei hlei lo te, kaihhruai chawp nawk nawkin office hna an thawk a. Office order thawn chhuah leh lâkkhawmna (tunah chuan whatsApp hmang te-in) an thawk a, sikul lama an zirtirtu-puite nawr tu-ah an han ṭang a. An thawhpui hlui te lahin an lo ngaipawimawh tawk lo a, inngaisang lo tawn indawr chuan department ke pên a ti bahlah lo thei lo. An B.Ed leh D.El.Ed zir chhante hi office-a thawh nan ni lo, naupangte kaihhruai nana hman tur zawk a ni. Mi rintlak leh rinawmtakte hnen atanga ka hriat danin DEO, Samagra, leh SDEO Office-a thawk mêk zinga Zâa Sawmkua chuang zet chu zirtirtu an ni!
Office thawk tur chu, a thawh tur lam thiam ni se la, Zirtirtu tura lak na na na chuan naupang zirtir mai rawh se. He ka thil han sawi hi sawrkar-na i chelh chhunga i tih danglam a, i siamṭhat ngei ka duh hle a ni. Clerk hna thawk tur-in B. Ed, D. El. Ed mamawh a ni lo, Cashier hna thawk turin zirtirtu attach a ngai lo. Ṭhalai lehkhathiam helam hna thiam tur leh hna zawng mek an tam êm hi. Tichuan sikul lama la innêl ngai lo, office hna thawktu leh zirnaina zirtirtute indawr tawnna-ah Department-in beisei angin hma a sawn ang.
Sawrkar kal tawh atanga tun thlenga zirtirtu, office-a attach awm tamzia hi mak tak a ni a. Mipui hriata puan zar hial ngam a tha a ni. Tichuan a ṭhazawnga danglamna thlen tura hma i lâk ka beisei tak zet a ni.
Chief Secretary ka nih hlim khan Mizoram House hrang hranga sawrkar hnathawk an awm lohna tura awm(attached) sawmthum chuang an lo awm a. ‘Survival game’ khêl ka nih ve loh avangin thla khat chhûngin an awmna dik takah ka lettîr vek a ni.
Tlin game, Survival game, Tlin leh game, khêl reng in nih hi ram leh hnam tana thil pawimawh tingam lo leh ti thei lo, Political Will nei lo in ni tih lanchianna tak a ni ṭhin a ni.
- Kan pi leh pute kha khawvel history-a ZU hmang thiam ber an ni a. Zu hi hman thiam loh chuan mimal nun tichhe thei, khawtlang nun tibuai thei a ni a. Ram danga hnam dangten khap emaw hman thiam dan inzirtir emaw bak tih an neih loh laiin kan pi leh pute kha chuan chhan ṭha leh ṭangkaina nei veka hmangin hnam nun tiphuisuitu-ah an lo chantir thiam a ni.
Chuti khawpa kan hnam nuna thil pawimawh chu kan kohhrante hian ‘politics game’ bawlhhlawh tak khelh nan an rawn hmang a. Zu an huata an dona chhan ber chu thatchhiat vanga rethei Kristian hmasaten hnam inkaihhruai nana pawimawh bera an neih, Taihmakna hlawhtlin nana hmangtu Miṭhaten Intihhlim nan bera an hman, an ‘Status symbol’ anga an neih vang a ni. Anmahni hnuaichhiaha hmusit ṭhintute kha lehthal an tumna lama hmanraw ṭangkai taka an hman a ni a. Chutianga an hlawhtlin hnu-ah Zu chu politics khelhna remchangah an hmangzui ta a ni.
Pi leh pute huna hnam tiphuisuitu chu Setana do takin kan do ta a. Kohhrante hian member an ngah a. An member tam berte chu an duhdana an kalpui theih an ni a. Chuvang chuan kan politiciante hian in ‘Tlin, Survival, Tlin Leh’ game-ah hian Tam Game khel thiam kohhrante duh lohzawng chu in tingam lo va. Zu pangngai chu sawi loh, pitar, naupangte thlengin an hâwp ṭhin, nauhnuchham châwm nan hiala an hman ṭhin, Zufâng chu in khap tel ta a ni. Thil ṭha tih nana huaisen lam ni lovin dawihzep taka thil ṭhalo tihna a ni. Tunlai khawvela Olympic Champion Gold Medal an pêk ṭhin nena danglamna nei lo, Huai No Zu chu thil tlaktlai lo takah in chantir ta a ni.
Kum 1997-a Mizoram Sawrkarin Anti Corruption Day an hman dawn khan hetiang huna thusawi tur chu corruption laka fihlîm a ni tur a ni, Central Sawrin an tih tlat avangin, chawlhkar thum an inzawn kual hnu-ah Pu J. Lalsangzuala leh kei lo chu chutiang mi an hmuh loh thu sawiin min rawn sawm a.
Thil pawimawh tak ni-a ka hriat avangin Chief Minister, Minister, MLA, Sawrkar Officer chinte hma-ah thusawina hun chu ka han nei ta a. Ka thusawi chu ka rin ai takin a ngaithlatute leh a hnu-ah mi dangte pawhin ṭha an ti a.
Corruption hi kan ram hmelma lian ber a nih avangin thusawi leh thuziaka Corruption Do hna chu kan ram leh hnam tana ka tih tur, ka bat ni-a ngaiin ka thawk ṭan nghal ta a. He hna pawimawh tak hian rah ṭha a thlen theih nan ‘fair’ tak leh huai taka kal a ṭul tih ka hria a. Corruption thila inhnamhnawih ve an nih phawt chuan ka nupui, fa, u leh nau, ṭhian ṭha pawh kal kân ka nei ngai lo vanga, ram hruaitute, kohhran hruaitute leh tlawmngai pawl hruaitute pawh an nihna ang anga ka hriatte chu ka sawiin ka ziak zel ang, tiin keimah leh keimah ka intiam nghal a. Chutiang tak chuan tun thleng hian ka la kal ta a ni.
Hetianga ka kal avang hian chhungkhat hnai leh ṭhian ṭha tam takin min hlat ta a. Sawrkara thiltithei liante phei chuan an thuneihna chu mimal thila min hrêk nan an hmang ṭhin a ni. Mahse, hengte hi hnual phah nan ka hmang lo va. Rev. Thansiaman, “Mihring tilawm ila, Krista bawih ka ni lovang” ti-a fuihna thu min hrilh aṭang phei kha chuan ka huaisen phah tawlh tawlh zawk a ni.
Corruption do hi a pawimawhin a ṭul tak zet a. Sawrkar kalsualna do pawh chutiang bawka pawimawh chu a ni. Sawrkar kalsualna dona lama Opposition Leader i nih laia i thawh hlâwk ṭhinzia te kha kan hriain a ṭha kan ti a. Khatiang hna pawimawh tak kha i thawh zel theih nan Serchhip Bye Election-a i tlin theih nan TV lamah te pawh ṭan ka la ve a nih kha.
Ziak leh chhiar thiam vek kan nih avang te, hmasawn chak tak kan ni, tih vang te-a chawimawina i dawn te kha eng nge a awmzia? State pachhe ber, Corruption kairualna ber leh Natna ṭihbaiawm pui puiina a bawm nasat ber kan nih reng si chuan, kan thiamna chu ṭangkaina nei lo, darbenthek rî ang lek a ni tihna a ni mai lo’m ni? District Bawrhsap atana IAS kan neih theih tâk loh avanga manganthlak i tihzia thu i sawite kha, kan thiamna chu Quality ni lova, Quantity mai, chhuan tlak awm lo tihna a ni zawk lo’m ni?
Hmasawn viau anga kan insawi ve fo ṭhin te hi eng nge a awmzia? Kan sawi tâk ang khian ram leh hnam tana thil pawimawh a tel lova kan awm theih lohah te intodelhna nei lovin, chawmhlawm tih tih, mamawh thil dangte pawh pawn lam aṭang la la lût deuh vek kan nih hian hmasawn lo, hnufual kan nih zawkzia a lantir a ni lo’m ni?
In ropui leh changkang pui pui, Car changkang leh manto pui pui, lirthei dangte pawh chêt vel ti harsa khawpa tam kan neihte hi ram leh hnam hmasawnna ni lovin, Mimal hmasawnna mai a ni zawk lo’m ni? Chutiang thilte chu Budget pawisa kawngbo aṭanga lei leh neih deuh vek an ni lo’m ni? Dawr changkang tak tak pung tual tual te leh an zawrh thil leina te pawh chutiang pawisa kawng bo aṭang bak sawi tur kan hre lo a ni lo’m ni? Hengte hi ram leh hnam tana chhuanawm ni lovin huata zahpui tur an ni zawk lo’m ni?
Kan ti ang in tih, in tih loh a tamzia leh kan ti lovang in tih, in tih tamzia hian dawtsawi pawisa lotu-ah a chantir che u a, a pawi khawp mai. Pakhat chauh han sawi ila. Khuallianah kan ṭang zûr zut lovang titute, tihkhawmna tê tham tak takte pawha in khuallian fo mai hi chuan, ‘I sawizawngin i nihna a lang e’ tih thu dikzia nemnghettu-ah a chantir che u a. Chu chuan ram hruaitute leh ram leh hnam a tizahawm lova, a pawi a ni.
Kan ram hruaitute leh kan kohhran hruaitutena min kaihhruai dan dik loh leh ṭhat lohzia chu State pachhe ber, Chawmhlawm ti tiha awm, Corruption kairualna ber leh Natna ṭihbaiawm pui puiina a bawm nasaat ber kan nih bakah, Broken family tamna ber, chuvanga Fahrah tamna, chumiina a kentel Home tamna kan ni a. Smuggling kawngpui leh hmunpui, chuvanga ruihhlo tamna leh a buaipui tamna a ni.
Hetiang dinhmuna kan ding hi a pawia a zahthlak teh lul nen, min hrechiangtu Central Sawrkar chuan min ngaihnêpzia, enga tan maha min tih lohzia lantirna-a, nihna pawimawh Governor, Chief Election Commissioner/Election Commissioner, Union Public Service Commission Chairman/Member nihna te pêk tlak miah lohva India ram State 28 zinga an ngaih awm chhun kan nih te hi, zahthlak i ti ve lo’m ni? Kan hruaitute chu hetiang kan nihna-a mawhphurtu ber in ni si a.
Hetianga ka inhmanna-ah hian Ram leh Hnam tana ti ka nih avangin venthawn leh hlauh ka nei lo va. Mimal thila hlâwkna hmu miah lo chungin ka kal pangngai hian huai takin ka kal zel dawn a ni.
Hetiang thu ka han sawi te hi insawiselna satliah a ni lo tih i hriatthiam ka ring a. Ram siamṭhat nana nihna pawimawh ber nei i ni a. Kan ramin khaw êng a lo hmuh ve theih nana inbihchian nan leh huai taka tih tur ṭul i tih theih nana puitu che a nih beiseia heng rawtnate hi rawn siam ka ni e.
I rin tlak,
M. Lalmanzuala
Chaltlang, Aizawl
27.7.2025
Discover more from Zonews
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
